«πλήρεις δ' αἱ νῆσοι φυγάδων»
Εξορία, φυγή και εκτοπισμός στα νησιά του Αιγαίου
Exile and Deportation in the Aegean Islands
Πνευματικό Κέντρο Δήμου Σύρου
Αίθουσα «Αλέκος Παναγούλης»
Πλατεία Μιαούλη – Ερμούπολη, Σύρος
18–20 Σεπτεμβρίου 2026
Το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, το Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών/Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων συνδιοργανώνουν συνέδριο με θέμα τα νησιά του Αιγαίου ως τόπους εξορίας.
Τα νησιά του Αιγαίου χρησιμοποιήθηκαν συχνά από το νεότερο και σύγχρονο ελληνικό κράτος ως τόποι εξορίας, ιδιαίτερα κατά τον 20ό αιώνα, αρχής γενομένης από τη δεκαετία του 1910, και κυρίως μετά την ψήφιση του «Ιδιώνυμου», το 1929, μέχρι την πτώση της δικτατορίας των συνταγματαρχών, το 1974. Ωστόσο το μέτρο του εκτοπισμού στα νησιά δεν αποτελεί αποκλειστικά νεωτερικό φαινόμενο. Προηγούμενα στην εφαρμογή του στο νεοελληνικό κράτος υπάρχουν ήδη από τον 19ο αιώνα, ενώ η ιστορική έρευνα και η αρχαιολογική σκαπάνη έχουν φέρει στο φως πολλές περιπτώσεις ατομικής ή συλλογικής εξορίας στα νησιά ήδη από την περίοδο της αρχαιότητας. Πλήθος μαρτυρίες και κατάλοιπα που τεκμηριώνουν την παρουσία στο νησιωτικό χώρο του Αιγαίου φυγάδων ή εξόριστων πατρικίων, κρατικών, στρατιωτικών, εκκλησιαστικών αξιωματούχων ή και ολόκληρων πληθυσμιακών ομάδων εγείρουν νέα ερωτήματα για την ιστορία της χρήσης νησιών και νησίδων ως τόπων εκτοπισμού ή/και φυλάκισης από τη ρωμαϊκή εποχή (με την περίφημη deportatio in insulam) έως στις μέρες μας.
Στόχος του συνεδρίου είναι, μέσα από τις συμβολές ερευνητών από ποικίλα πεδία που σχετίζονται με τη «νησιωτικότητα» και το ιστορικό φαινόμενο της εξορίας και του εκτοπισμού (ιστορία, ανθρωπολογία, αρχαιολογία, αρχιτεκτονική, μουσικολογία), να αναδειχτούν οι ομοιότητες, οι διαφορές και η ιστορική εξέλιξη στη χρήση των νησιών ως τόπων απομόνωσης, εκτοπισμού ή εξορίας και στις τεχνικές πολιτικού και πληθυσμιακού ελέγχου, επιτήρησης και σωφρονισμού ή απομάκρυνσης ομάδων ανεπιθύμητων πολιτών. Παράλληλα θα επιχειρηθεί να φωτιστεί η διαλεκτική σχέση απομόνωσης και συνδεσιμότητας του αιγαιακού αρχιπελάγους μέσα σε μια ευρύτερη ιστορική προοπτική, που υπερβαίνει τις συμβατικές περιοδολογήσεις και τα στεγανά μεταξύ των ιστορικών περιόδων. Για το σκοπό αυτό τα πάνελ του συνεδρίου θα επιχειρήσουν να συνδυάσουν τη συγχρονική μελέτη του φαινομένου στην αρχαία, βυζαντινή, οθωμανική και νεότερη περίοδο με τη διαχρονική, θεματική διερεύνηση των πολιτικών και νομικών όρων, εννοιών και θεσμών που συνδέονται με την «εις νήσον εξορίαν», αλλά και των αναπαραστάσεων της εμπειρίας της εξορίας από τους εκτοπισθέντες και τις κοινότητες που τους υποδέχτηκαν. Το πρόγραμμα θα κλείσει με ένα πάνελ αφιερωμένο στη Γυάρο, ως μελέτη περίπτωσης, ενώ θα ακολουθήσει επίσης εκδρομή και ξενάγηση στο νησί.
Συνδιοργάνωση:
Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας
Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών/Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών
Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων