4η Ετήσια Εκδήλωση για την Παγκόσμια Ημέρα Αρχείων στο ΙΠΑ/ΜΙΕΤ
Όπως κάθε χρόνο, το Ιστορικό και Παλαιογραφικό Αρχείο του ΜΙΕΤ τιμά την Παγκόσμια Ημέρα Αρχείων, με μία επιστημονική εκδήλωση που σκοπό έχει να αναδείξει και να ερμηνεύσει διάφορες πλευρές της ιστορικής αρχειακής έρευνας. Φέτος, θέμα της συνάντησης, που θα πραγματοποιηθεί την Τρίτη 9 Ιουνίου 2026, είναι η σχέση πληροφορίας και ιστορίας μέσα από τη μελέτη αρχειακών πηγών.
Η πληροφορία, όπως είναι γνωστό, αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο κάθε επικοινωνιακής διαδικασίας. Δίκτυα πληροφόρησης —επίσημα και ανεπίσημα, θεσμικά και ιδιωτικά— συγκροτούν διαχρονικά κρίσιμους μηχανισμούς ανταλλαγής γνώσης σε κάθε πεδίο ανθρώπινης δραστηριότητας: στην οικονομία, την πολιτική, τον πόλεμο, την καθημερινότητα των κοινωνικών δρώντων, καθώς και στο επίπεδο των εξουσιαστικών δομών και θεσμών. Η γνώση που αποκτάται μέσω της πληροφορίας αποδίδει στους φορείς και στους αποδέκτες της πληροφορίας δύναμη και επομένως, όπως έχει υποστηριχθεί από πολλούς θεωρητικούς των κοινωνικών επιστημών και της επικοινωνίας, ο έλεγχος των ροών και των εργαλείων επικοινωνίας αποτελεί βασική πηγή κοινωνικής ισχύος.
Κατά την πρώιμη νεοτερικότητα, τα δίκτυα πληροφόρησης που αναπτύσσονταν στα ποικίλα επίπεδα της ανθρώπινης δραστηριότητας αποτυπώθηκαν σε ένα ευρύ φάσμα αρχειακών πηγών. Ιδιωτική και θεσμική αλληλογραφία, επίσημες και ανεπίσημες αναφορές, σημειώματα, ανακρίσεις και άλλα αρχειακά τεκμήρια προσφέρουν στον ερευνητή τη δυνατότητα να ανιχνεύσει μορφές δραστηριότητας, να περιγράψει και να κατανοήσει μηχανισμούς επικοινωνίας, να ανασυστήσει δίκτυα, να φωτίσει αφανείς διαδικασίες και να επανανοηματοδοτήσει γνωστά ιστορικά φαινόμενα μέσα από νέα ερευνητικά πρίσματα.
Ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα η μελέτη της πληροφορίας, του περιεχομένου, της διακίνησης και της σχέσης της με την κοινωνική ισχύ και την πολιτική εξουσία εντός των κοινωνιών, απετέλεσε βασικό πεδίο μελέτης των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών. Στη σημερινή εποχή καθώς «η πληροφορία έχει καταστεί η βασική οργανωτική αρχή του σύγχρονου κόσμου», η μελέτη αυτή αποκτά ακόμη πιο ενδιαφέρουσες ερευνητικές και αναλυτικές προεκτάσεις.
Η σχέση της πληροφορίας με τα αρχεία έχει διερευνηθεί στο πλαίσιο της μελέτης της «υλικότητας» της πληροφορίας. Όπως έχει υποστηριχθεί, τα αρχεία, οι βιβλιοθήκες και τα μουσεία αποτελούν σε παρόντα χρόνο αποθήκες πληροφοριών και ταυτόχρονα τεχνολογίες οργάνωσης της γνώσης. Τα αρχεία ωστόσο αποτελούν παράλληλα παρακαταθήκες ιστορικής γνώσης και βασικά εργαλεία ιστορικής έρευνας καθώς η πληροφορία που φυλάσσουν αποτελεί την αδιαμφισβήτητη «πρώτη ύλη» της ιστοριογραφίας. Με αφορμή τη φετινή Παγκόσμια Ημέρα Αρχείων, τρεις διακεκριμένοι επιστήμονες —ο καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου δρ Γιάννης Σκαρπέλος, η διευθύντρια ερευνών στο ΚΕΜΝΕ της Ακαδημίας Αθηνών δρ Δέσποινα Βλάμη και η αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Oxford Brookes University δρ Ιωάννα Ιορδάνου— θα εξετάσουν το θεωρητικό υπόβαθρο της έννοιας της πληροφορίας στις κοινωνικές επιστήμες, τα μεθοδολογικά ζητήματα που σχετίζονται με τη μελέτη της πληροφορίας στην ιστοριογραφική έρευνα και τέλος, ένα συγκεκριμένο ιστορικό παράδειγμα της διακίνησης της πληροφορίας και της σχέσης της με την πολιτική ισχύ και εξουσία κατά την περίοδο της Αναγέννησης. Σκοπός των τριών εισηγήσεων είναι να διαφωτίσουν τόσο τις ερευνητικές δυνατότητες και τις επιστημολογικές προϋποθέσεις της μελέτης της πληροφορίας, όσο και το ίδιο το φαινόμενο της πληροφορίας ως ιστορικό αντικείμενο και εργαλείο έρευνας.
Πρόγραμμα
18.00 Σταύρος Γριμάνης, υπεύθυνος Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου ΜΙΕΤ
Καλωσόρισμα - Εισαγωγή
18.10 Γιάννης Σκαρπέλος, Καθηγητής, Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού / Πάντειο Πανεπιστήμιο
Ροές και πληροφορία στα δίκτυα: Από τις πρωτεΐνες στο οργανωμένο έγκλημα και στην Τέχνη
18.30 Δέσποινα Βλάμη, Διευθύντρια Eρευνών, Κέντρον Ερεύνης του Μεσαιωνικού και Νέου Ελληνισμού / Ακαδημία Αθηνών
Η σχέση πληροφορίας και εξουσίας ως αντικείμενο της ιστορικής έρευνας
18.50 Ιωάννα Ιορδάνου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Oxford Brookes (UK)
Η Μυστική Υπηρεσία της Βενετίας την Περίοδο της Αναγέννησης
19.10 Συζήτηση
ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ
Γιάννης Σκαρπέλος, Ροές και πληροφορία στα δίκτυα: Από τις πρωτεΐνες στο οργανωμένο έγκλημα και στην Τέχνη
Ο Umberto Eco υποστήριζε πως «όλα είναι επικοινωνία», και μπορούμε να προσθέ¬σουμε πως επικοινωνία είναι η ροή πληροφοριών. Οι επιστημονικές ανακαλύψεις από τα τέλη του προηγούμενου αιώνα έδειξαν πως το «όλα» είναι κυριολεκτικό: ακόμα και το DNA είναι πληροφορία και επικοινωνία. Θα επιχειρήσουμε, λοιπόν, μια σύντομη περιπλάνηση σε θεωρίες και παραδείγματα όπου η πληροφορία είναι ένα δυναμικό στοιχείο της επικοινωνίας, και όχι μια στατική και παγιωμένη γνώση στην Encyclopedia Britanica ή στη Wikipedia: η πληροφορία όλο και περισσότερο είναι ροή. Και η ροή συνδέει πομπούς και δέκτες, influencers και followers, κλέφτες και αστυνόμους, ιούς και ασθενούντες, πολιτικούς και ψηφοφόρους, «φιλάνθρωπους» και αποδέκτες της φιλανθρωπίας τους. Και όλοι αυτοί, δεν είναι παρά κόμβοι σε αόρατα δίκτυα, που διατρέχουν το χρόνο και συνδέουν το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον
Δέσποινα Βλάμη, Η σχέση πληροφορίας και εξουσίας ως αντικείμενο της ιστορικής έρευνας
Η σχέση πληροφορίας και εξουσίας έχει αποτελέσει στο παρελθόν και συνεχίζει να αποτελεί αντικείμενο μελέτης πολλών όμορων και αλληλένδετων επιστημονικών πεδίων. Μεταξύ αυτών, της πολιτικής επιστήμης, της πολιτικής επικοινωνίας, της οικονομίας, της πολιτικής φιλοσοφίας, της κοινωνιολογίας, των διεθνών σχέσεων. Κάθε μία από τις επιστήμες αυτές έχει προσεγγίσει τη συγκεκριμένη σχέση με διακριτά εννοιολογικά εργαλεία και μεθοδολογικά σχήματα συμβάλλοντας στη διεύρυνση και εμβάθυνση της μελέτης του ζητήματος και στον εμπλουτισμό της θεωρητικής αναζήτησης αναφορικά με αυτό το θέμα. Στην περίπτωση της ιστοριογραφίας, η προσέγγιση του υπό εξέταση αντικειμένου, εν προκειμένω της «πληροφορίας» και της σχέσης της με την κοινωνική ισχύ και την εξουσία, ακολουθεί διαφορετική πορεία. Η θεμελιώδης, «εγγενής», σχέση της ιστοριογραφίας με τις πρωτογενείς πηγές ή αλλιώς με την «πρώτη ύλη» της ιστορικής έρευνας διαμορφώνει μεθοδολογικές επιλογές, επιβάλλει συγκεκριμένα αναλυτικά εργαλεία και ταυτόχρονα αναδεικνύει τον ιστορικά συγκυριακό χαρακτήρα εννοιών, κατηγοριών και αναλυτικών διακρίσεων που προέρχονται από την θεωρία. Έχοντας υπόψιν τα παραπάνω επιχειρούμε να αναδείξουμε τον τρόπο που η σύγχρονη και πρόσφατη ιστοριογραφία έχει προσεγγίσει την έννοια, τις μορφές, το περιεχόμενο, την κυκλοφορία της «πληροφορίας», καθώς και την σχέση της με την εξουσία μέσα από τη μελέτη των ιστορικών πηγών και σε έναν συνεχή διάλογο με διαφορετικές θεωρητικές προσεγγίσεις.
Ιωάννα Ιορδάνου, Η Μυστική Υπηρεσία της Βενετίας την Περίοδο της Αναγέννηση
Ενώ οι ισχυροί ηγεμόνες της Αναγέννησης αρκούνταν σε πρωτόγονα δίκτυα κατασκοπείας, η Αναγεννησιακή Βενετία ακολούθησε ένα διαφορετικό δρόμο: δημιούργησε μία από τις πρώτες κρατικές υπηρεσίες πληροφοριών στον κόσμο. Ο οργανισμός αυτός δεν ήταν απλώς πρωτοποριακός – ήταν εκπληκτικά σύνθετος και ώριμος για την εποχή του. Διέθετε τρεις βασικούς τομείς δράσης: τις επιχειρήσεις πληροφοριών και μυστικές δράσεις, την επιστήμη και την τεχνολογία – που περιλάμβαναν κρυπτογραφία, στεγανογραφία και παραγωγή δηλητηρίων – καθώς και την ανάλυση πληροφοριών. Επικεφαλής αυτού του οργανισμού ήταν το Συμβούλιο των Δέκα, η εκτελεστική επιτροπή υπεύθυνη για την κρατική ασφάλεια, με την υποστήριξη των Inquisitori di Stato, της βενετικής αρχής αντικατασκοπείας. Η παρουσίαση αυτή εξετάζει τη δομή και τη λειτουργία της βενετικής μυστικής υπηρεσίας, τους διαφορετικούς τύπους κατασκόπων και πρακτόρων που απασχολούσε, καθώς και τις ασυνήθιστες μεθόδους που χρησιμοποίησε για να διατηρήσει – και τελικά να υπερασπιστεί – την πολιτική και οικονομική επιρροή της Αναγεννησιακής Βενετίας, τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση.
ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ
Ο Γιάννης Σκαρπέλος είναι Κοινωνιολόγος, Καθηγητής Οπτικών Πολιτισμικών Σπουδών στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπι¬στημίου. Τα τελευταία πολλά χρόνια η έρευνά του έχει εστιάσει στις υπολογιστικές μεθόδους ανάλυσης εικόνας και στην ανάλυση κοινωνικών δικτύων. Τα δύο αυτά συνδυάζει το βιβλίο του Τα Αβέβαια Σημεία (εκδ. Τόπος, 2019).
Η Δέσποινα Βλάμη είναι Διευθύντρια Ερευνών στο Κέντρο Έρευνας του Μεσαιωνικού και Νέου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών. Είναι απόφοιτος του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και διδάκτωρ Ιστορίας του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου της Φλωρεντίας (1996). Σπούδασε πολιτικές επιστήμες και ιστορία στη Φλωρεντία και το Λονδίνο (1989-1991). Ειδικεύεται στην ιστορία του διεθνούς εμπορίου, των επιχειρήσεων και της ελληνικής εμπορικής διασποράς (17ος-19ος αι.). Είναι συγγραφέας των έργων Trading with the Ottomans; the Levant Company in the Middle East (2015) και Merchants on the Mediterranean: Ottoman-Dutch Trade in the 18th Century (2023), ενώ το 2021 εκδόθηκε στα ιταλικά η μονογραφία της για τους Έλληνες εμπόρους στο Λιβόρνο. Έχει δημοσιεύσει μελέτες σε ελληνικά και διεθνή επιστημονικά περιοδικά, έχει συμμετάσχει σε συνέδρια στην Ελλάδα και το εξωτερικό και είναι μέλος του Editorial Board του περιοδικού Business History.
Η Ιωάννα Ιορδάνου είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Διοίκησης και Οργανωσιακής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Oxford Brookes (UK), με ερευνητικό έργο που εκτείνεται από την κατασκοπεία της Αναγέννησης έως την οργανωσιακή ιστορία και το coaching. Κάτοχος διδακτορικού διπλώματος στις Αναγεννησιακές Σπουδές από το Πανεπιστήμιο του Warwick, είναι Επίτιμη Ερευνήτρια στο Κέντρο Μελέτης της Αναγέννησης του ιδίου πανεπιστημίου, καθώς και Ανώτερη Μη-Μόνιμη Ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Παγκόσμιας και Εθνικής Ασφάλειας του Πανεπιστημίου της South Florida (USA). Το βιβλίο της Venice's Secret Service: Organising Intelligence in the Renaissance (Oxford University Press, 2019) προτάθηκε για το Βραβείο Gladstone της Royal Historical Society (UK) και έχει μεταφραστεί στα ιταλικά και τα τουρκικά. Το βιβλίο της Values and Ethics in Coaching (Sage, 2016) κέρδισε το Βραβείο Βιβλίου Coaching της Χρονιάς του Henley Coaching Centre το 2017. Η έρευνά της έχει δημοσιευτεί σε κορυφαία επιστημονικά περιοδικά, όπως το Economic History Review, Business History, Intelligence and National Security και Journal of Intelligence Studies.