Το 1966, στο πλαίσιο του εορτασμού των 125 χρόνων από την ίδρυση της Εθνικής Τραπέζης, με απόφαση του τότε Διοικητή Γεωργίου Μαύρου, δημιουργείται το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, με σκοπό την προαγωγή των γραμμάτων, των επιστημών και των τεχνών στην Ελλάδα και στις κοινότητες του απόδημου Ελληνισμού.

Το Ίδρυμα, επιτελώντας το μορφωτικό του έργο όπως προβλέπεται στους καταστατικούς του σκοπούς, άρχισε να αγοράζει έργα τέχνης με στόχο τη συγκρότηση μιας Πινακοθήκης και Γλυπτοθήκης που θα αντιπροσώπευε κατά το δυνατόν τις σύγχρονες τάσεις της ελληνικής καλλιτεχνικής παραγωγής. Τον Ιούνιο του 1975 παρουσίασε τη νεοσύστατη συλλογή του στην Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών στη Θεσσαλονίκη. Η συλλογή, η οποία αριθμούσε τότε 85 έργα γλυπτικής, ζωγραφικής, κεραμικής και ψηφοθετικής 78 Ελλήνων καλλιτεχνών ήταν ο καρπός της συντονισμένης προσπάθειας και της αρμονικής συνεργασίας του Διευθυντή (1966-1998) του Ιδρύματος Ε. Χ. Κάσδαγλη και του τότε (1974-1979) Γενικού Γραμματέα του Διοικητικού Συμβουλίου Παντελή Πρεβελάκη, λογοτέχνη και καθηγητή της Ιστορίας της Τέχνης στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας.

Τα έργα φιλοξενήθηκαν έως τα τέλη του 1988 στην Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών και τμήμα τους παρουσιάστηκε το 1987 στο πλαίσιο των ΚΒ΄ Δημητρίων, στο χώρο της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης, καθώς και το 1988 στην Εθνική Πινακοθήκη της Αθήνας, σε έκθεση με τίτλο «Νεοελληνική Τέχνη, Απολογισμός μιας Συλλογής (1975-1987)»

Η ανακαίνιση στις αρχές του 1989 της Βίλας Καπαντζή, του γνωστού Ε΄ Γυμνασίου της Θεσσαλονίκης, επέτρεψε τη στέγαση της συλλογής για δέκα και πλέον χρόνια στο χώρο αυτό, έκτοτε Πολιτιστικό Κέντρο Βορείου Ελλάδος, που εγκαινιάστηκε με την έκθεση εξήντα περίπου έργων αναρτημένων και στους δύο ορόφους του κτιρίου από τον Ιανουάριο του 1989 έως τον Μάιο του 1990.

Εν τω μεταξύ στο διάστημα 1975-1988 η συλλογή ενισχύθηκε σημαντικά, τριπλασιάζοντας σχεδόν τα έργα που τη συγκροτούσαν, όπως φαίνεται και από την έκδοση που πραγματοποίησε η Εθνική Τράπεζα μαζί με το Πολιτιστικό Κέντρο Βορείου Ελλάδος, με τίτλο Συλλογή Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης (Θεσσαλονίκη 1990). Στο λεύκωμα αυτό παρουσιάζονται 172 Έλληνες καλλιτέχνες με 224 έργα τους, τα οποία συνοδεύονται από σχόλια καθώς και από μια αναλυτική και πλήρως κατατοπιστική εισαγωγή της καθηγήτριας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και ιστορικού της τέχνης Ματούλας Σκαλτσά. Το σκεπτικό που διέπει τη συγκρότηση της συλλογής συνοψίζεται, όπως γράφει η ίδια, ως έξης:

«Παρότι ο τρόπος που συγκροτήθηκε μια τέτοια συλλογή δεν μπορεί να έχει στόχο την αντιπροσώπευση σταθμών της ελληνικής ιστορίας της τέχνης, το αρκετά πλούσιο δείγμα, η γνώση και το αισθητήριο των υπευθύνων κατάφεραν να συνθέσουν μια συλλογή, που, εκτός από το υψηλό της επίπεδο, μπορεί και να εικονογραφήσει με επάρκεια αρκετά σημεία της πορείας που ακολούθησε η ελληνική τέχνη.

»Ξεκινώντας από τη γλυπτική, που αντιπροσωπεύεται με το μικρότερο δείγμα, θα σταματούσε κανείς στα έξοχα κομμάτια σημαντικών δασκάλων της ελληνικής γλυπτικής, όπως οι Απάρτης, Ζογγολόπουλος, Καλαμάρας, Καπράλος, Λουκόπουλος, Παππάς, Σκλάβος, Τόμπρος, αλλά και καλλιτεχνών που έδωσαν με το έργο τους σημαντική ώθηση προς την κατεύθυνση των σύγχρονων επιτεύξεων, όπως οι Απέργης, Βερναρδάκη, Βογιατζόγλου, Γεωργιάδης, Καλακαλάς, Μακρής, Ξενάκης, Σπητέρη, Χρυσοχοΐδου, καθώς και νέων καλλιτεχνών, που με το έργο τους δημιουργούν τη σύγχρονη ελληνική γλυπτική, όπως οι Αρμακόλας, Δικέφαλος, Λάμπρου, Παπαγιάννης κ. ά.

»Σχετικά με τη ζωγραφική, μια και, όπως σημειώθηκε, η συλλογή άρχισε να συγκροτείται στα μέσα της δεκαετίας του '60, χωρίς στους στόχους της επιλογής να είναι η αναδρομική σύνθεση ενός πανοράματος της ελληνικής ιστορίας της τέχνης, λίγα έργα αφορούν το ως το '60 χρονικό διάστημα, περισσότερα τη δεκαετία του '60, ενώ για τη δεκαετία του '70 ένας μεγάλος αριθμός πινάκων καλύπτει με επάρκεια μερικές από τις εικαστικές τάσεις της. Αρκετά έργα νέων καλλιτεχνών συνθέτουν το τμήμα της συλλογής που συγκροτείται στη δεκαετία που διανύουμε.»

Η συλλογή έχει εμπλουτιστεί με 77 υδατογραφίες της Σόφης Κεφάλα με θέμα την Παλιά Αθήνα, δωρεά της ζωγράφου προς το Ίδρυμα, καθώς και με έργα των Αγλαΐας Παπά, Α. Ίσαρη, Γ. Παππά, Δ. Κοκκινίδη, Πέπης Σβορώνου, Μ. Μανουσάκη και άλλων.

Υπεύθυνη Συλλογών Βούλα Λιβάνη